Implementation of Post-Divorce Alimony Policies from a Gender Justice Perspective: A Comparative Legal Study of Indonesia, Malaysia, and Brunei Darussalam
Abstract
Divorce does not only ends the marriage bond, but also gives birth to legal obligations in the form of post-divorce maintenance for women and children who are in socioeconomically vulnerable positions. Indonesia, Malaysia, and Brunei Darussalam already have their own legal frameworks to govern these obligations, but the effectiveness of implementation differs. This study employs a normative legal research method with conceptual and comparative approaches through regulatory analysis, court decisions, and related legal documents. The perspective of gender justice and maqāṣid al-sharī'ah is used to assess the extent to which alimony policies actually provide substantive protection. The results of the study show that normatively the three countries have the same goal, but the realization of justice is uneven across jurisdictions. In Indonesia, the weak enforcement mechanism prevents the fulfillment of alimony obligations at the time of verdict. In Malaysia, the existence of the Family Support Division increases the certainty of child support, even though the protection of ex-wives is not optimal. In Brunei, the strict legal framework is still constrained by sociocultural resistance. This finding confirms that the issue of alimony is not only a matter of legal text, but also of social constructions that affect legal compliance. Livelihood uncertainty has a direct impact on the sustainability of education, health, and socioeconomic stability, and has not fully fulfilled the purpose of protecting maqāṣid al-sharī'ah. Therefore, institutional strengthening, gender-responsive enforcement mechanisms, and regional cooperation are needed.
Downloads
References
Abdulah Pakarti, Muhammad Husni, Diana Farid, Iffah Fathiah, and Kemal Al Kautsar Mabruri. “Perlindungan Hak Anak Dalam Perceraian Menurut Hukum Keluarga Islam.” Usroh: Jurnal Hukum Keluarga Islam 7, no. 2 (December 2023): 14–36. https://doi.org/10.19109/ujhki.v7i2.18902.
Adnya, Salsabeela, Ita Musarrofa. “Analisis Yuridis Pandangan Hakim Pengadilan Agama Sukoharjo Terhadap Pelaksanaan Putusan Tuntutan Nafkah Pasca Cerai.” Al-Hukama The Indonesian Journal of Islamic Family Law 7, no. 2 (2018): 305–32. https://doi.org/10.15642/alhukama.2017.7.2.305-332.
Ai, Guo. “Asian Comparative Constitutional Law: Constitutional Amendments.” Asia Pacific Law Review, September 16, 2025, 1–5. https://doi.org/10.1080/10192557.2025.2556088.
Aini, Rheina, Graciella Azzura, and Putri Ananda. “Kedudukan Dan Kewenangan Mahkamah Agung Dalam Menyelenggarakan Kekuasaan Kehakiman Di Indonesia.” Jurnal Kewarganegaraan 8, no. 1 (2024): 303–9. https://doi.org/10.31316/jk.v8i1.6150.
Ali, Nur, Apik Anitasari Intan Saputri, and Stai Al Hikmah. “Revitalisasi Hukum Keluarga Islam Untuk Memberdayakan Ekosistem Ekonomi Syariah Yang Adil: Perspektif Normatif Dan Socio Legal.” CITIZEN: Jurnal Ilmiah Multidisiplin Indonesia 5, no. 3 (2025): 2025. https://doi.org/10.53866/jimi.v5i3.871.
Alka Sahoo. “Beti Bachao Beti Padhao Scheme: A March towards Gender Equality and Women Empowerment.” International Journal For Multidisciplinary Research 5, no. 4 (July 2023). https://doi.org/10.36948/ijfmr.2023.v05i04.7645.
Almadison, Akbarizan, and Akmal Abdul Munir. “Studi Komparatif Antara Indonesia, Malaysia, Dan Singapura Terkait Pemenuhan Hak Anak Pasca Perceraian.” Anderw Law Journal 4, no. 1 (June 2025): 100–117. https://doi.org/10.61876/alj.v4i1.65.
Aurellia, Meivanza Dwi, and Abdul Halim. “Urgensi Pembentukan Lembaga Eksekutor Terhadap Pemenuhan Hak Perempuan Dan Anak Pasca Perceraian.” Jurnal Usm Law Review 6, no. 2 (2023): 752. https://doi.org/10.26623/julr.v6i2.7270.
Bisri, Cik Hasan. Kompilasi Hukum Islam Dalam Sistem Hukum Nasional. Jakarta: Logos Wacana Ilmu, 1999.
Cohen‐Rimer, Yael. “What’s Choice Got to Do With It? Addressing the Pitfalls of Using Choice‐Architecture Discourse Within Poverty Law.” The Modern Law Review 86, no. 4 (July 2023): 951–83. https://doi.org/10.1111/1468-2230.12796.
Elimartati, Firdaus, and Ahmad Julio Saputra. “Studi Penerapan Sema No. 1 Tahun 2017 Di Pengadilan Agama Talu.” ADHKI: Journal of Islamic Family Law 3, no. 1 (2021): 95–111. https://doi.org/10.37876/adhki.v3i1.30.
Fathony, Moh Rosil, and Ellemmia Lorenza Pradana. “Analisis Perbandingan Perceraian Dan Akibat Hukumnya Di Beberapa Negara Islam.” HAKAM: Jurnal Kajian Hukum Islam Dan Hukum Ekonomi Islam 7, no. 1 (2023). https://doi.org/10.33650/jhi.v7i1.5770.
Fitrianoor, Wahyu. “Hukum Perkawinan Muslim Di Brunei Darussalam (Studi Analisis Maslahat At-Thufi).” Maqashiduna: Jurnal Hukum Keluarga Islam 1, no. 2 (March 2024): 121–37. https://doi.org/10.47732/maqashiduna.v1i2.320.
Flassy, Marlina, Usman Idris, and M. Zaenul Muttaqin. “Implementing Constitutional Court Decisions: Case Study Of The Revision Of The 2024 Regional Head Election Law In Indonesia.” Petita: Jurnal Kajian Ilmu Hukum Dan Syariah 10, no. 1 (March 2025). https://doi.org/10.22373/petita.v10i1.732.
Haliza Nur Madhani, Maulina Maulina, Muhammad Wildan, and Surya Sukti. “Perbandingan Legislasi Hukum Pidana Islam Di Indonesia Dan Beberapa Negara Muslim Lainnya.” Demokrasi: Jurnal Riset Ilmu Hukum, Sosial Dan Politik 1, no. 3 (2024): 72–82. https://doi.org/10.62383/demokrasi.v1i3.252.
Handini, Selli, Ketut Sudiatmaka, and Ni Ketut Sari Adnyani. “Pelaksanaan Pemberian Nafkah Iddah Dilihat Dari Perspektif Hukum Islam Dan Pasal 41 Undang- Undang Nomor 16 Tahun 2019 Tentang Perkawinan (Studi Kasus Di Desa Kalijaga Lombok Timur).” Jurnal Komunitas Yustisia 4, no. 2 (2021): 438–46. https://doi.org/10.23887/jatayu.v4i2.38106.
Hariaji, Allifia, and M. Sifa Fauzi Yulianis. “Perlindungan Hukum Terhadap Perempuan Dan Anak Dalam Perkara Perceraian Di Pengadilan Agama.” Jurnal Sains, Ekonomi, Manajemen, Akuntansi Dan Hukum 2, no. 3 (June 2025): 166–79. https://doi.org/10.60126/sainmikum.v2i3.991.
Heniyatun, Heniyatun, Puji Sulistyaningsih, and Siti Anisah. “Pemberian Mut’ah Dan Nafkah Iddah Dalam Perkara Cerai Gugat.” Profetika: Jurnal Studi Islam 21, no. 1 (2020): 39–59. https://doi.org/10.23917/profetika.v21i1.11647.
Heri Sulaiman, Ghufron Maksum. “Cerai Gugat Akibat Kekerasan Dalam Rumah Tangga Di Muara Enim (Studi Analisis Putusan Pengadilan Agama Muara Enim No. 864/Pdt.G/2020/Pa.Me).” Sabiluna : Journal of Islamic Studies 1, no. 1 (2025): 48–67.
Himmah, Itsna Faiqatul, Endrik Safudin, Putri Oktafiani, and Rahmawati Laila Alfia. “Analisis Normatif Putusan Hakim Tentang Pemberian Iddah Dan Mut’ah Sebelum Ikrar Talak.” Jurnal Antologi Hukum 2, no. 2 (2022): 161–75. https://doi.org/10.21154/antologihukum.v2i2.1335.
Irawan, Heri, M. Wagianto, and Gandhi Liyorba Indra. “Nafkah Pasca Perceraian Dalam Perkara Cerai Gugat (Studi Kritik Pada Pasal 149 KHI Terhadap Perkara Nomor 1145/Pdt.G/2010 P.A JS).” Mabahits : Jurnal Hukum Keluarga Islam 6, no. 01 (May 2025): 1–14. https://doi.org/10.62097/mabahits.v6i01.2232.
Ishaq. Metode Penelitian Hukum Dan Penulisan Skripsi, Tesis, Serta Disertasi. In Alfabeta, Cv. Bandung: Alfabeta, 2017.
Istiqomah, Reny, Achmad Muhari, Aliyil Mahfid, Nurhana, Menida Krismawati, Naurotul Abiidah, Moh. Wahyu Romadlon, et al. “Pemenuhan Hak Perempuan Pasca Cerai Gugat (Eksistensi SEMA Nomor 2 Tahun 2019 Di Pengadilan Agama Nganjuk).” Samawa : Jurnal Hukum Keluarga Islam 2, no. 2 (2022): 10–24. https://doi.org/10.53948/samawa.v2i2.48.
Jannah, Shofiatul, and Roibin Roibin. “The Urgency of Determining the Post-Divorce Iddah Payment Period in Indonesian Religious Courts.” Jurnal Ius Constituendum 8, no. 3 (2023): 424. https://doi.org/10.26623/jic.v8i3.7606.
Joi Phiau, Bun, Amzulian Rifai, and Abdul Latif. “Legal Certainty In The Implementation of Judicial Review Decisions By The Constitutional Court In Indonesia.” Asian Journal of Social and Humanities 3, no. 5 (February 2025): 913–21. https://doi.org/10.59888/ajosh.v3i5.497.
Kalsum, Ummu. “Pertimbangan Hakim Terhadap Nafkah Istri Dalam Kasus Cerai Talak Di Pengadilan Agama Watampone Kelas 1 a.” Jurisprudentie : Jurusan Ilmu Hukum Fakultas Syariah Dan Hukum 6, no. 2 (2019): 57. https://doi.org/10.24252/jurisprudentie.v6i2.9766.
Karimullah, Suud Sarim. “Children’s Rights in Islam: Towards Gender Equality and Youth Justice.” Muadalah 11, no. 2 (2023): 87–98. https://doi.org/10.18592/muadalah.v11i2.11113.
Khotib, Nur Zulfah MD Abdul Salam. Nur Syazwani Mohd. “Isu Tunggakan Nafkah : Keperluan Penubuhan Bahagian Sokongan Keluarga ( BSK ) Arrears of Maintenance Issues : Requirements of Family Support Division ( BSK ) Establishment.” Journal of Muwafaqat 3, no. 1 (2020): 38–51.
Lagus, Wegestin, Asasriwarni, and Zulfan. “Sharia Legal Framework: A Comparative Analysis of Religious Courts in Brunei Darussalam and Indonesia.” Reformasi Hukum 28, no. 3 (December 2024): 266–80. https://doi.org/10.46257/jrh.v28i3.1073.
Laila Puspita Anggraeni, and Syahidin Syahidin. “Memutus Rantai Domestic Violence Melalui Kesetaraan Gender Dalam Hukum Keluarga Islam.” Jurnal Yudistira : Publikasi Riset Ilmu Pendidikan Dan Bahasa 2, no. 3 (June 2024): 106–19. https://doi.org/10.61132/yudistira.v2i3.882.
Mahmud, M. Amir. “Memahami Perilaku Istri Melayangkan Cerai Gugat Di Kabupaten Banyuwangi.” Ar-Risalah: Media Keislaman, Pendidikan Dan Hukum Islam xix, no. 2 (2021): 331–37.
Manful, Esmeranda, Alhassan Abdullah, and Ebenezer Cudjoe. “When Parents Fail: Addressing Delinquent Child Maintenance Through Informal Resources.” Research on Social Work Practice 31, no. 3 (March 2021): 278–84. https://doi.org/10.1177/1049731520980801.
Mansor, Solihah, and Mohd Norhusairi Mat Hussin. “Perceraian Bagi Perkahwinan Yang Berusia Kurang Dari Tempoh Satu Tahun Di Mahkamah Rendah Syariah Petaling Divorce For Marriages That Are Less Than A Year In Petaling District Shariah Court.” Journal Of Shariah Law Research 8, no. 1 (January 2023): 33–70. https://doi.org/10.22452/jslr.vol8no1.2.
Marzuki, Peter Mahmud. Penelitian Hukum. Jakarta: Kencana Prenada Media Group, 2011.
Mentari, Rahma. “Mewujudkan Keadilan: Perlindungan Hukum Bagi Perempuan Korban KDRT Dalam Sistem Peradilan Pidana Indonesia.” Spectrum: Journal of Gender and Children Studies 4, no. 1 (June 2024): 32–45. https://doi.org/10.30984/spectrum.v4i1.1019.
Mhd Yazid. “Relasi Suami Istri Dan Pelanggengan Patriarki (Nikah Misyar Dalam Perspektif Gender),.” Ijtihad, UIN Imam Bonjol Padang 36, no. 1 (2020): 105.
Muhaimin. Metode Penelitian Hukum. Mataram: Mataram University Press, 2020.
Muhammad, Norhazlin binti Pg Haji, and Dato Osman Bakar. “Implementation of the ‘Integrated Education System’ in Brunei Darussalam: Issues and Challenges.” Journal of Middle Eastern and Islamic Studies (in Asia) 7, no. 4 (December 2013): 97–120. https://doi.org/10.1080/19370679.2013.12023234.
Mujiono, Mujiono, Romlan Romlan, and Syaiful Bahri. “Analisis Yuridis Faktor-Faktor Penyebab Tingginya Angka Perceraian Di Kabupaten Jombang.” Justicia Journal 14, no. 1 (March 2025): 135–57. https://doi.org/10.32492/jj.v14i1.14109.
Nabilah Falah. “Position Of ‘Iddah In Divorce Qabla Al-Dukhûl.” Sahaja 4, no. 1 (March 2025): 410–21. https://doi.org/10.61159/sahaja.v4i1.401.
Najichah. “Wife’s Right to Property After Divorce: An Examination of Islamic Law and Legislation in Religious Court Decisions in Yogyakarta City.” QURU’: Journal of Family Law and Culture 2, no. 2 (2024): 211–32. https://doi.org/10.59698/quru.v2i2.190.
Nasution, Hotnidah, and Ahmad Rifqi Muchtar. “Access to Justice for Women and Children in Divorce Cases in the Indonesian Religious Courts.” Ahkam: Jurnal Ilmu Syariah 20, no. 2 (2020): 361–84. https://doi.org/10.15408/ajis.v20i2.15702.
Orta, Lydia Candelaria González. “The Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination Against Women (CEDAW): From Its Radical Preamble to Its Contemporary Intersectional Approach.” Women’s History Review 34, no. 1 (January 2025): 79–92. https://doi.org/10.1080/09612025.2023.2277490.
Pasla, Jimmi, and Akbarizan Akbarizan. “Kepastian Pemenuhan Hak-Hak Perempuan Dan Anak Pasca Perceraian Di Indonesia Dan Malaysia.” Hamalatul Qur’an : Jurnal Ilmu Ilmu Alqur’an 5, no. 2 (January 2025): 899–911. https://doi.org/10.37985/hq.v5i2.400.
Putri, Syafa Ediana, and Dewi Murniati. “Implementasi Sema Nomor 3 Tahun 2018 Tentang Kamar Agama Terkait Tuntutan Nafkah Gugatan Cerai Di Pengadilan Agama Surabaya.” Madani: Jurnal Ilmiah Multidisipline 1, no. 10 (2023): 193–202. https://doi.org/10.5281/zenodo.10083055.
Raco, J. R. Metode Penelitian Kualitatif Jenis, Karakter Dan Keunggulannya. Jakarta: PT Gramedia Widiasarana Indonesia, 2010.
Rindi Yani, Ahmad Izzudin, Abd. Rouf. “Studi Komparasi Ketentuan Nafkah Suami Dan Istri Dalam Regulasi Perkawinan Di Indonesia, Brunei Darussalam Dan Tunisia.” MAQASID: Jurnal Hukum Islam Jurnal Studi Hukum Islam 14, no. 2 (2025): 14–23. https://doi.org/10.30651/mqs.v14i2.26528.
Rofiah, Zulfa. “Analisis Yuridis Kasus Hak Asuh Anak Tsania Marwah: Tantangan Perlindungan Hak Ibu Dan Anak Di Indonesia.” USRAH: Jurnal Hukum Keluarga Islam 6, no. 3 (July 2025): 169–85. https://doi.org/10.46773/usrah.v6i3.1833.
Ruzmi, Siti Madihah, Asma Hakimah Ab Halim, and Fatimah Yusro Hashim. “Pelaksanaan Dan Penguatkuasaan Perintah Nafkah Tertunggak Oleh Bahagian Sokongan Keluarga: Satu Sorotan Literatur.” ‘Abqari Journal 32, no. 1 (May 2025): 88–106. https://doi.org/10.33102/abqari.vol32no1.630.
———. “Pemerkasaan Bahagian Sokongan Keluarga Jabatan Kehakiman Syariah Negeri Selangor Mengikut Undang-Undang Syariah Di Malaysia.” Malaysian Journal of Syariah and Law 13, no. 2 (August 2025): 428–44. https://doi.org/10.33102/mjsl.vol13no2.724.
Sanusi, Sanusi, Rifqi Qiwiyul Iman, Reza Baihaki, and Ibnu Farhan. “Judges’ Ijtihad on Women’s Rights after Divorce and Its Contribution to Family Law Reform in Indonesia.” SMART: Journal of Sharia, Traditon, and Modernity 3, no. 1 (2023): 1. https://doi.org/10.24042/smart.v3i1.16981.
Sodah, Yulius. “Kekerasan Terhadap Perempuan: Pencegahan Dan Penanganan Suatu Tinjauan Psikologi Sosial.” Syntax Idea 5, no. 11 (November 2023): 2327–36. https://doi.org/10.46799/syntax-idea.v5i11.2912.
Soerjono Soekanto, Sri Mamudji. Penelitian Hukum Normatif: Suatu Tinjauan Singkat. Depok: Raja Grafindo Persada, 2019.
Suhaili, Achmad. “Integrasi Maqāṣid Al-Syarī‘Ah Dalam Praktik Peradilan Agama Di Indonesia: Studi Alternatif Penyelesaian Sengketa Keluarga.” Jurnal Hukum Keluarga 06, no. 1 (2025). https://doi.org/10.62097/mabahits.v6i01.2236.
Sutabri, Ahmad gofur. “Kedudukan Nafkah Dalam Hukum Keluarga Islam: Antara Tanggung Jawab Dan Realitas Sosial.” El-Qisth Jurnal Hukum Keluarga Islam 8, no. 01 (June 2025): 32–38. https://doi.org/10.47759/zcje8g90.
Syahrin, M. Alpi, Muhammad Luthfi Hamzah, Asiah Aqila, and Hellen Last Fitriani. “Child Support Payments Post-Divorce: A Comparison of Indonesia and Malaysia With a Technological Approach.” Kosmik Hukum 25, no. 2 (May 2025): 393–408. https://doi.org/10.30595/kosmikhukum.v25i2.26197.
Tambun, Putri Cicilia, Novea Elysa Wardhani, and Syamhudian Noor. “Pertimbangan Hakim Pengadilan Agama Tentang Perceraian Dengan Alasan Pisah Rumah Singkat (Studi Putusan Nomor 375 Pdt.G/2024/PA.Plk).” Al-Hikmah: Jurnal Agama Dan Ilmu Pengetahuan 22, no. 1 (April 2025): 105–15. https://doi.org/10.25299/ajaip.2025.vol22(1).21698.
Triana, Titin, Suhar Suhar, and Ishaq Ishaq. “Providing Nafkaḥ Muṭ‘ah for Wives in Lawsuits of Divorce According to Islamic Law and Indonesian Legislation.” In Journal of Comprehensive Islamic Studies, 2:149–66. no. 1. Preprint, 2023. https://doi.org/10.56436/jocis.v2i1.197.
Wahda, Nur Aqiqah, Muhammad Sabir, and Muh Fauzi Anas. “The Fulfillment of Post-Divorce Rights for Former Wives and Children in Bantaeng Regency.” Parewa Saraq: Journal Of Islamic Law And Fatwa Review 4, no. 1 (May 2025). https://doi.org/10.64016/parewasaraq.v4i1.25.
Wahyu Iswantoro, Tunggul Anshari Setia Negara, and Aan Eko Widiarto. “Legal Implications of The Regulation of Material Legal Norms in A Supreme Court Regulation (PERMA).” YURISDIKSI : Jurnal Wacana Hukum Dan Sains 20, no. 4 (March 2025): 556–71. https://doi.org/10.55173/yurisdiksi.v20i4.271.
Wahyu Saputra, and Ning Adiasih. “Analisis Yuridis Perceraian Pada Pengadilan Agama Di Negara Indonesia Dan Brunei Darussalam.” Reformasi Hukum Trisakti 6, no. 1 (February 2024): 230–40. https://doi.org/10.25105/refor.v6i1.19510.
Xu, Min, Lee N. Johnson, Shayne R. Anderson, Quintin Hunt, Angela B. Bradford, Alyssa Banford Witting, Roy Bean, and Rick B. Miller. “Emotion Dysregulation and Couple Relationship Satisfaction of Clinical Couples: An Actor‐partner Interdependence Model.” Family Process 62, no. 4 (December 2023): 1555–73. https://doi.org/10.1111/famp.12828.
Zakaria, Samsul. “Nafkah Dan Ketimpangan Gender (Analisis Nafkah Dalam Kompilasi Hukum Islam).” Ijtihad 36, no. 2 (2020): 51–66.
Zurnetti, Aria, Nani Mulyati, Efren Nova, and Riki Afrizal. “Model Perlindungan Hukum Terhadap Perempuan Dan Anak Korban Tindak Pidana Kekerasan Melalui Pedoman Kejaksaan No. 1 Tahun 2021 Tentang Akses Keadilan Bagi Perempuan Dan Anak Dalam Penanganan Perkara Pidana.” Nagari Law Review 7, no. 3 (May 2024): 527. https://doi.org/10.25077/nalrev.v.7.i.3.p.527-543.2024.
Copyright (c) 2025 Ulumuna

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License.